
به گزارش «راهبرد معاصر»؛ پس از حملات هوایی اخیر آمریکا و اسرائیل، روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی مدعی شد نزدیکی جغرافیایی زیرساخت های آبی ایران به تأسیسات موشکی مشکوک، امکان دارد توضیح دهد چرا ایران اینهمه سد و طرح انتقال آب ساخته است؛ ادعایی که به ادعای نویسنده، میتواند معمای دیرینه زیرساخت آب ایران را حل کند. اما پژوهشگران محیط زیست این استدلال را به چالش میکشند و معتقدند، گمانهزنی مدرک نیست و مجاورت مکانی، علیت نیست. آنها هشدار میدهند وقتی چنین گمانهزنیهایی در میانه جنگ فعال درباره زیرساخت حیاتی غیرنظامی مطرح میشود، پیامدهایش بسیار فراتر از بحث دانشگاهی خواهد بود.
معقول بهنظر آمدن فرضیه آن را درست و انتشار آن در رسانهای معتبر، گمانهزنی را به مدرک تبدیل نمیکند
ایران چند دهه گذشته صدها سد و طرحهای متعدد انتقال آب بینحوضهای ساخته است؛ بسیاری از این پروژهها از نظر اقتصادی ناکارآمد، از نظر زیستمحیطی مخرب یا متأثر از منافع سیاسی و مالی بودهاند. اما این تعدد هرگز برای پژوهشگران مدیریت آب ایران معما نبوده است. کاوه مدنی، از فعالان محیط زیست در مقاله سال ۲۰۱۴ خود توضیح داده بود مشکلات آبی ایران ریشه در دههها برنامهریزی پراکنده، کشاورزی ناکارآمد و الگوی توسعهای دارد که شیفته راهحلهای مهندسی است. سدسازی و انتقال آب که دههها بهعنوان نماد نوسازی، پیشرفت اقتصادی و خودکفایی ملی تبلیغ شده، غالباً بدون ارزیابی کافی اثرات زیستمحیطی و بدون توجه به پیامدهای بلندمدت بومشناختی و اجتماعی-اقتصادی بوده است.
اینکه یک سد و یک تأسیسات موشکی روی نقشه نزدیک هم دیده شوند، امکان دارد برای کسانی که با ملاحظات جغرافیایی و مهندسی مکانیابی این سازهها آشنا نیستند پرسشبرانگیز باشد، اما مجاورت بهتنهایی چیز زیادی درباره رابطه آنها نمیگوید. سدهای بزرگ، تونلهای انتقال آب و بسیاری از تأسیسات نظامی ایران در مناطق کوهستانی متمرکزند، زیرا جغرافیا، زمینشناسی، توپوگرافی، دسترسی به آب و محدودیتهای مهندسی تعیین میکنند چنین سازههایی کجا ساخته شوند. بنابراین یافتن هر دو در پهنههای جغرافیایی مشابه، لزوماً شگفتآور نیست. پژوهش دقیق نیازمند تحلیل فضایی نظاممند، کنترل متغیرهای مداخلهگر، شواهد تاریخی و بررسی دقیق توضیحات جایگزین است و حتی اگر همبستگی معنادار آماری اثبات شود، ثابت نمیکند سدها برای پشتیبانی از تأسیسات موشکی ساخته شدهاند.
موضوع توالی زمانی هم مطرح است: آیا زیرساخت آبی پیش از تأسیسات نظامی ساخته و تأسیسات نظامی بعدها بهخاطر دسترسی به آب و برق در آن نزدیکی بنا شده است یا هر دو به دلیل مزیتهای جغرافیایی مستقل در آن محل قرار گرفتهاند؟ اینها توضیحاتی بنیادین متفاوتاند و هیچکدام با وصل کردن نقطهها روی نقشه اثبات نمیشود.
معقول بهنظر آمدن فرضیه آن را درست و انتشار آن در رسانهای معتبر، گمانهزنی را به مدرک تبدیل نمیکند. دانشمندان هر روز فرضیه میسازند و در اختیار گذاشتن مشاهدات مقدماتی با روزنامهنگاران بخشی مشروع از ارتباط علمی است، اما مشاهدات فردی دانشمندان را نباید با روایت کلیای که در آن گنجانده شدهاند اشتباه گرفت؛ پژوهش دانشمندی که در یک گزارش نقل میشود، لزوماً چارچوب و نتیجهگیریهای کلی آن را تأیید نمیکند. مسئولیت روزنامهنگاری تحقیقی است که شواهد را نقادانه بسنجد، توضیحات جایگزین را در نظر بگیرد و بپذیرد هر فرضیه جذابی شایسته ارائه بهعنوان یک کشف بزرگ نیست، بهویژه وقتی چنین کاری میتواند جان میلیونها غیرنظامی را به خطر بیندازد.
نگرانکنندهترین جنبه این بحث، ضعف علمی آن نیست، بلکه پیامد احتمالی ترویج آن در میانه درگیری مسلحانه است. سدها سازههای معمولی نیستند؛ آنها آب آشامیدنی، آب کشاورزی، برق، حفاظت در برابر سیل و دیگر خدمات حیاتی میلیونها غیرنظامی را تأمین میکنند و نابودیشان میتواند زنجیرهای از فاجعههای انسانی و زیستمحیطی به راه بیندازد: سیل، آوارگی، خسارت کشاورزی و اختلال در تأمین آب و انرژی. این خطرها فرضی نیستند؛ در جریان جنگ جاری، آسیب به مخازن آب شهرهای خمین، هفتکل و سیریک و تأسیسات آبشیرینکن جزیره قشم، نیکشهر، تیس و نزدیک جاسک گزارش شده و زیرساخت آبی در کشورهای دیگر خلیج فارس ازجمله بحرین و کویت نیز آسیب دیده است.
دانشمندان و روزنامهنگاران حق کامل دارند پرسشهای دشوار بپرسند، فعالیتهای نظامی را بررسی کنند و روایتهای رسمی را به چالش بکشند، اما این آزادی مسئولیتی هم دارد
این رخدادها آسیبپذیری سامانههای حیاتی آب در سراسر منطقه و پیامدهای ویرانگر آن برای غیرنظامیان را نشان میدهد؛ بنابراین روایتهایی که مرز میان زیرساخت غیرنظامی و نظامی را مخدوش میکنند باید نهفقط ایرانیان، بلکه همه مردم منطقه را نگران کند. حقوق بشردوستانه بینالمللی این خطرها را به رسمیت میشناسد: ماده ۵۶ پروتکل الحاقی یکم کنوانسیونهای ژنو حفاظت ویژهای برای سدها در برابر حملاتی که میتواند نیروهای خطرناک آزاد کند و تلفات سنگین غیرنظامی به بار آورد، با استثناهای بسیار محدود، مقرر کرده است.
وجود تأسیسات نظامی در نزدیکی یک سد، آن سد را خودبهخود به هدف نظامی مشروع تبدیل نمیکند و حتی وجود شواهدی دال بر ارائه خدماتی از سوی زیرساخت آبی به تأسیسات نظامی، بهتنهایی قانونی بودن حمله به آن را اثبات نمیکند. زیرساخت غیرنظامی صرفاً به این دلیل که کسی میتواند پیوندی نظامی را تصور کند، حفاظت خود را از دست نمیدهد. این تفکیک وقتی اهمیت دوچندان مییابد که روایتهای تحریف شده در زمان جنگ دستبهدست میشوند؛ ادعاهایی که میگویند تأسیسات غیرنظامی فعالیتهای نظامی را پنهان یا پشتیبانی میکنند، میتوانند بد فهمیده، تقویت یا برای توجیه هدفگیری آنها بهرهبرداری شوند.
نویسنده به بُعد نگرانکننده دیگری نیز می پردازد: این گمانهزنی که محیطبانان ایرانی بازداشتشده در سال ۲۰۱۸ امکان دارد ناخواسته با تأسیسات نظامی حساس روبهرو شده باشند. این فعالان در مناطقی فعالیت میکردند که کارشان تابع مجوزهای دولتی و نظارت امنیتی بود؛ طرح این ادعا بهصورت گذشتهنگر که آزار و پیگرد آنان شاید با نزدیکیشان به تأسیسات نظامی سری توضیحپذیر باشد، خطر آن دارد که به همان بدگمانیهای امنیتی اثباتنشدهای اعتبار ببخشد که علیه آنان به کار رفته بود.
بدگمانی نهادهای اطلاعاتی مدرکی بر نگرانی کسانی که بررسی میکنند نیست. دانشمندان و روزنامهنگاران حق کامل دارند پرسشهای دشوار بپرسند، فعالیتهای نظامی را بررسی کنند و روایتهای رسمی را به چالش بکشند، اما این آزادی مسئولیتی هم دارد: تفکیک آنچه دانسته، آنچه محتمل است و آنچه گمانهزنی میکند و این مسئولیت وقتی موضوع، زیرساخت غیرنظامی در منازعه فعال است، سنگینتر میشود.
حکمرانی آب ایران شایسته نقد جدی است، اما نقد ساخت یک سد غیرضروری یا بیش از اندازه به طور کلی متفاوت از پیش بردن روایتی بیپایه است که میتواند به توجیه نابودی آن کمک کند. یک سد میتواند غیرضروری، زیستمحیطی مخرب، اقتصادی ناکارآمد و سیاسیانگیز باشد، بدون آنکه تأسیسات نظامی باشد. سیاست آبی بد، زیرساخت غیرنظامی را به هدف نظامی مشروع تبدیل نمیکند. در جهانی که روزبهروز بیشتر گرفتار درگیریهای مسلحانه است، باید مراقب باشیم همبستگیهای احتمالی، مرز میان زیرساخت غیرنظامی و نظامی را مخدوش نکنند.